E-mail: Şifre :

Vadeli İşlem ve Opsiyon Sözleşmelerinin Muhasebesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkındaki Tebliğ

 

TEBLİĞ
(Seri: XI, No: 19)
(27/08/2001 tarihli ve 24506 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.)
Amaç
Madde 1 - Bu Tebliğin amacı, işletmeler tarafından alımı ve satımı gerçekleştirilen
vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinin değerlemesine ve muhasebeleştirilmesine ilişkin
usul ve esasları belirlemektir.
Kapsam
Madde 2 - Bu Tebliğ, vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri ile borsalarda işlem
görme şartı hariç, vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinin diğer özelliklerini taşıyan ve
sözleşmenin makul değerinin elde edilmesini sağlayacak etkin bir piyasanın var olması,
vade sonunda sözleşme hükümlerinin yerine getirilmesine yönelik yeterli teminatların
bulunması, sözleşmenin karşı tarafının yatırım yapabilme derecesi almış aracı kuruluş
olması şartlarını birlikte sağlayan sözleşmelerin muhasebeleştirilmesine ilişkin usul ve
esasları kapsar.
Dayanak
Madde 3 - Bu Tebliğ, 28/7/1981 tarihli ve 2499 sayılı Sermaye Piyasası
Kanununun değişik 16 ncı maddesi ile 22 nci maddesinin birinci fıkrasının (e) ve (j)
bentlerine dayanılarak hazırlanmıştır.
Tanımlar
Madde 4 - Bu Tebliğde geçen;
Kurul : Sermaye Piyasası Kurulunu,
Kanun : Sermaye Piyasası Kanununu,
Yönetmelik : 23/2/2001 tarihli ve 24327 sayılı Resmi Gazete’de
yayımlanan Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsalarının Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında
Yönetmeliği,
Borsa : Yönetmelik uyarınca kurulmuş olan borsalar ile
vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinin işlem gördüğü borsalar ile teşkilatlanmış diğer
piyasaları,
Vadeli İşlem Sözleşmesi : Yönetmelikte tanımlanan vadeli işlem sözleşmesini,
Opsiyon Sözleşmesi : Yönetmelikte tanımlanan opsiyon sözleşmesini,
Kısa Pozisyon : Yönetmelikte tanımlanan kısa pozisyonu,
Uzun Pozisyon : Yönetmelikte tanımlanan uzun pozisyonu,
Kullanım Fiyatı : Yönetmelikte tanımlanan kullanım fiyatını,
Uzlaşma Fiyatı : Yönetmelikte tanımlanan uzlaşma fiyatını,
Makul Değer : Bilgili ve istekli taraflar arasında, herhangi bir
ilişkiden etkilenmeyecek şartlar altında bir varlığın el değiştirebileceği fiyatı veya
yükümlülüklerin yerine getirilmesinde esas teşkil edecek olan meblağı,
Mali Tablolar : Dipnotlarıyla birlikte bilanço ve gelir tablolarını ve bu
tabloların eki mali tabloları,
Ortaklık : Menkul kıymetlerini halka arzetmiş veya arzetmiş
sayılan anonim ortaklıkları,
Aracı Kuruluşlar : Vadeli işlem ve opsiyon piyasalarında faaliyet
göstermek üzere Kurul’dan izin almış kurumları,
106 5. Bölüm
İşletmeler : Ortaklık, aracı kuruluşlar ve Kanunun 32 nci
maddesinde belirtilen diğer sermaye piyasası kurumlarını,
Yatırım Yapabilme
Derecesi : Borçlanmayı temsil eden sermaye piyasası
araçlarının ana para ve faiz ödemelerinin ihraçcısı tarafından taahhüt edilen zamanda ve
tutarda yapılmama riskinin bir göstergesi olarak, Kurul tarafından belirlenen
derecelendirme kuruluşları tarafından verilen dereceleri,
ifade eder.
Muhasebe esasları
Madde 5 - Bu Tebliğ kapsamındaki sözleşmelerin muhasebeleştirilmesine ilişkin
esaslar sözleşmelerin kullanılış amacına bağlı olarak değişir.
Korunma amaçlı sözleşmeler, riski ortadan kaldırmak, azaltmak veya bir
başkasına yansıtmak amacıyla kullanılır ve riskten korunma muhasebesinin
uygulanmasını gerektirir. Riskten korunma muhasebesi, riskten korunma amacıyla
kullanılan sözleşmelerin muhasebeleştirilmesinde bu sözleşmelerin değerinde meydana
gelen değişmelerin gelir tablosuna yansıtılma zamanı ile riske maruz pozisyonun
değerinde meydana gelen değişmelerin ortaya çıktığı zaman arasında denklik
sağlanması sürecidir.
Korunma amaçlı olmayan sözleşmelerin alım-satımı ise, spekülasyon amaçlı işlem
olarak kabul edilir.
Korunma amaçlı işlemler
Madde 6 - İşlemlerin korunma amaçlı olarak kabul edilebilmesi için aşağıdaki
şartların tümünün birlikte sağlanması zorunludur.
a) Korunması amaçlanan varlık veya yükümlülüğün, mali tablolarda, 29/1/1989
tarihli ve 20064 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Seri: XI, No: 1 sayılı “Sermaye
Piyasasında Mali Tablo ve Raporlara İlişkin İlke ve Kurallar Hakkında Tebliğ”in 19 uncu
maddesinde tanımlanan rayiç bedel üzerinden değerlenmesi,
b) Korunması amaçlanan varlık, yükümlülük ve taahhütlerin değeri ile varlık veya
yükümlülük ya da belirli bir riskle ilişkisi kurulabilen muhtemel işlemlerin nakit
akışlarındaki değişmelerin işletmeyi döviz kuru, fiyat ve faiz oranı riskine maruz
bırakması,
c) Riske karşı korunma önlemi oluşturulurken, riskin niteliği, işletmelerin risk
yönetim stratejisi, riske karşı korunma ilişkisi, riske karşı korunma aracının niteliği ve
korunmada etkinliğin nasıl değerlendirileceğine ilişkin yetkili organ tarafından karar
alınması ve korunma işleminin belgeye dayandırılması,
d) Hem riske karşı korunma önlemi oluşturulurken hem de korunma ilişkisi
sürdürülürken, riske karşı korunma ilişkisinin, riske karşı korunmanın belirlendiği
dönemde korunan risk ile ilişkisi kurulabilen makul değer ve nakit akışı değişikliklerini
dengelemede etkin olması ve etkinliğin mali tablo hazırlanma dönemlerinde düzenli
olarak değerlendirmeye tabi tutulması,
e) Korunması amaçlanan kalemlerin makul değerlerinin güvenilir bir şekilde elde
edilebilir olması.
Korunma amaçlı işlemlerde, işlemin belirli bir yüzdesinin korunması amaçlanan
varlık veya yükümlülüklerle ilişkilendirilebilmesi mümkündür.
Korunma amaçlı işlemlerde, korunan kalem tek bir varlık, yükümlülük veya taahhüt
ya da bunların özel bir bölümü veya benzer kalemlerden oluşan bir portföy olabilir. Ancak,
korunan kalemlerin değerlerinin arasında yüksek korelasyon olması şarttır.
Bu Tebliğde mevcut varlık, yükümlülük ve taahhütlerin makul değer
değişikliklerinin riskten korunması ve nakit akışlarının riskten korunması olmak üzere iki
ayrı tip riskten korunma muhasebesi düzenlenmiştir.
5. Bölüm 107
Makul değer değişikliği riskine karşı yapılan korunma amaçlı sözleşmelere
ilişkin özel hükümler
Madde 7 - Makul değer değişikliği riskine karşı korunma; mevcut bir varlığın,
yükümlülüğün ya da belirli bir riskle ilişkisi kurulabilen ve mali tablolarda gösterilmeyen
taahhüdün makul değerindeki değişikliklere karşı korunmadır.
Taahhütler, birbirinden bağımsız tarafların koşulları konusunda anlaşmaya
vardıkları, yasal olarak koşullarına uyulmak zorunda olunan ve uyulmadığı takdirde
yaptırım içeren anlaşmalardır.
Makul değer değişikliği riskinden korunma amaçlı işlemler aşağıdaki esaslar
uyarınca değerlenir.
a) Korunma amaçlı olarak alımı veya satımı yapılan riske karşı korunma aracının
değerinde meydana gelen değişiklikler cari dönemin gelir tablosuna yansıtılır.
b) Mevcut varlık, yükümlülük veya taahhütlerin değerinde makul değerini
yansıtacak şekilde ayarlama yapılır. Söz konusu ayarlamalar ilgili hesap kaleminin tabi
olduğu hükümlere uygun olarak kayıtlara yansıtılır. Değer ayarlamasından kaynaklanan
kâr veya zarar cari dönemin gelir tablosuna yansıtılır.
c) Taahhütlerin gerçek değerinin riskten korunması söz konusu olduğunda,
taahhütlerin değerinde meydana gelen değişikliklerin mali tablolara yansıtılması
zorunludur.
Nakit akışı riskine karşı yapılan korunma amaçlı sözleşmelere ilişkin özel
hükümler
Madde 8 - Nakit akışı riskine karşı korunma, mevcut bir varlık veya yükümlülük ya
da belirli bir riskle ilişkisi kurulabilen gelecekteki muhtemel işlemlerin nakit akışlarında
belirli bir riskten kaynaklanan değişmelere karşı korunmadır. Nakit akışı riskinden
korunma amaçlı işlemler aşağıdaki esaslar uyarınca değerlenir.
a) Gelecekte oluşması beklenen işlemin niteliği, tarihi ve diğer şartları önemli
ölçüde belirlenmiş olmalıdır.
b) Gelecekte oluşması beklenen işlemin gerçekleşme ihtimali, işlemin niteliği
gereği, tarihi veriler ve diğer hukuki ve iktisadi şartlar çerçevesinde kuvvetli olmalıdır.
c) Bu madde kapsamında değerlendirilen riske karşı korunma aracının değerinde
meydana gelen artış veya azalışların riski dengelemekte etkin kısmı ilk olarak, kısa veya
uzun pozisyon alınmasına göre, bilançoda vadeli işlem sözleşmelerinden ve opsiyon
sözleşmelerinden kaynaklanan ertelenmiş gider/gelir olarak yedekler hesabı içerisinde
muhasebeleştirilir ve riske karşı korunan işlemin sonuç hesaplarını etkilediği dönem ya da
dönemlerde gelir tablosuna yansıtılır.
d) Dengelenmekte olan riskle ilgili olarak riske karşı korunma aracının değerindeki
kümülatif değişme, korunan kalemin veya işlemin makul değerindeki kümülatif
değişmeden farklılaştığı zaman, riske karşı korunma aracının değerindeki değişimin
etkisiz kalan kısmı gelir tablosuna yansıtılır.
e) Başlangıçta gerçekleşmesi beklenen işlemin gerçekleşmemesi veya
gerçekleşmeyeceği ihtimalinin ortaya çıkması sonucu nakit akışı riskine karşı yapılan
korunma işlemi sona ererse, vadeli işlem sözleşmelerinden ve opsiyon sözleşmelerinden
kaynaklanan ertelenmiş gider/gelir kalemi altında kaydedilen tutarın gelir tablosuna
aktarılır.
Spekülasyon amaçlı işlemler
Madde 9 - Korunma amaçlı olmayan sözleşmelerin alım-satımı, spekülasyon
amaçlı işlem olarak kabul edilir. Spekülasyon amaçlı işlemlerde, bu Tebliğde belirtilen
esaslar çerçevesinde değerlendirilen sözleşmelerin değer değişiklikleri gerçekleştiği anda
gelir veya gider hesaplarına alınır.
108 5. Bölüm
Riske karşı korunmada etkinliğin değerlendirilmesi
Madde 10 - İşletmeler benzer risk koruma araçları için etkinliği benzer yöntemle
değerlendirmeli ve etkinliği değerlendirme yönteminde yapacağı değişiklikleri gerekçeleri
ile dipnotlarda belirtmelidirler. Etkinliği değerlendirme yönteminde değişiklik yapılması
durumunda mevcut riskten korunma ilişkisi sona erdirilir ve seçilen yeni yöntem ile ileriye
dönük riskten korunma ilişkisi yeniden kurulur.
Riske karşı korunma muhasebesinin devam etmemesi
Madde 11 - Riske karşı korunma muhasebesine; riskten korunmanın, 6 ncı
maddede sayılan kriterlere uymadığı ya da riskten korunma amacıyla kullanılan
sözleşmenin, ters pozisyon almak suretiyle kapatıldığı veya vadesinin sona erdiği
durumlarda devam edilmez.
Vadeli işlem sözleşmelerini değerleme
Madde 12 - Vadeli işlem sözleşmeleri Yönetmelikte tanımlanan uzlaşma fiyatı
esas alınarak değerlenir.
Opsiyon primi
Madde 13 - Opsiyon primi, opsiyon sözleşmesinin alım-satımı esnasında, opsiyon
sözleşmesini alan tarafın opsiyon sözleşmesini satan tarafa, sözleşmede yer alan haklar
karşılığında yaptığı ödemedir.
Piyasaya göre değerlemeye tabi tutulmuş haliyle opsiyon primi, opsiyonu alan ve
primi ödeyen tarafından bilançonun aktifinde dönen varlıklar altında menkul kıymet
olarak, opsiyonu yazan ve primi teslim alan tarafından ise bilançonun pasifinde kısa
vadeli finansal borçlar içerisinde izlenir.
Opsiyon primi, içsel değer ve zaman değerinin toplamından oluşur. Opsiyon
sözleşmesinin içsel değeri, opsiyonun kullanım fiyatı ile sözleşmeye konu varlığın makul
değeri arasındaki opsiyon sahibinin lehine olan farktır. Opsiyon sözleşmesinin zaman
değeri ise, opsiyon primi ile opsiyon sözleşmesinin içsel değeri arasındaki farktır.
Opsiyon sözleşmelerini değerleme
Madde 14 - Opsiyon sözleşmeleri Yönetmelikte tanımlanan uzlaşma fiyatı esas
alınarak değerlenir.
Birinci fıkra uyarınca yapılan değerleme sonucu bulunan opsiyon sözleşmesinin
içsel değerindeki değişiklikler, korunma amaçlı opsiyon sözleşmeleri hariç, doğrudan gelir
tablosu ile ilişkilendirilir. Korunma amaçlı işlemlerde, içsel değerdeki değişiklikler 7 ve 8
inci maddelerde belirtilen esaslar çerçevesinde muhasebeleştirilir. Opsiyon sözleşmesinin
zaman değerindeki değişiklikler ise, opsiyon sözleşmesi riskten korunma sağladığı sürece
doğrudan gelir tablosu ile ilişkilendirilebilir.
Teminatların muhasebeleştirilmesi
Madde 15 - Vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri için takas kurumuna verilmiş
nakit teminatlar menkul kıymetler hesabında izlenir.
Vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri için nakit haricinde teminata verilen
varlıklardan menkul kıymetler ve döviz, mali tablolarda ilgili oldukları muhasebe
standartlarına göre değerlenir. Şu kadar ki, söz konusu varlıkların vadeli işlem veya
opsiyon sözleşmesine meydana gelen zararlar nedeniyle işletmelerin mülkiyetinden
çıkması halinde değerleme, sözleşme nedeniyle oluşan ve teminattan karşılanan
zararların tutarı dikkate alınarak yapılır.
Vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinin piyasa değerinde meydana gelen
değişmeler ve teminat hesabından elde edilen faiz nedeniyle takas kurumundan olan
alacaklar da menkul kıymetler hesabında izlenir.
5. Bölüm 109
Sözleşme gruplarını birlikte değerlendirme
Madde 16 - Belirli bir amacı elde etmek üzere, risk ve getirileri arasında önemli
ölçüde korelasyon bulunan ve bu anlamda birbirleri ile ilişkili olan farklı türde ve vadedeki
vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinin piyasa değerinde meydana gelen değişiklikler
birbirleri ile mahsup edilerek, tek bir kalem olarak gelir tablosu veya bilanço kalemleri ile
ilişkilendirilebilir.
Maliyet hesaplama yöntemi
Madde 17 - Vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinin elde etme maliyetlerinin
belirlenmesinde hareketli ağırlıklı ortalama yöntemi uygulanır.
Dipnotlarda açıklamalar
Madde 18 - Vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri ile ilgili olarak işletmeler; ayrı
ayrı vadeli işlem ve opsiyon sözleşmesi cinsi bazında, ilgili miktarlar da belirtilmek
suretiyle sözleşmelerin cinsi, yapılış amacı, riskin niteliği, risk yönetim stratejisi, riske
karşı korunma ilişkisi, işletmenin mali durumuna muhtemel etkileri, nakit akışının zamanı,
önceden gerçekleşeceği tahmin edilen ve bu tahmine dayanılarak muhasebeleştirilen,
ancak gerçekleşmeyeceği anlaşılan işlemlerin gerçekleşmemesinin nedenleri,
sözleşmeler nedeniyle cari dönemde gelir tablosu ile ilişkilendirilmeyen gelir ve giderler,
korelasyonun belirlenmesine ilişkin esaslar ve korelasyon katsayısı hakkında mali
tablolarının dipnotlarında yeterli bilgi vermekle yükümlüdürler.
Diğer hükümler
Madde 19 - Bu Tebliğde hüküm bulunmayan hallerde 29/1/1989 tarihli ve 20064
sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Seri: XI, No: 1 sayılı “Sermaye Piyasasında Mali
Tablo ve Raporlara İlişkin İlke ve Kurallar Hakkında Tebliğ” hükümleri uygulanır.
Yürürlük
Madde 20 - Bu Tebliğ yayımı tarihinde yürürlüğe girer.
Yürütme
Madde 21 - Bu Tebliğ hükümlerini Sermaye Piyasası Kurulu yürütür.
110 5. Bölüm